คิดก่อนพูด ใช้วิจารณญาณเยอะๆ

จากเหตุการณ์ที่คนพูดพาดพิงกันจนอีกฝ่ายเดือดร้อน ทำให้เราย้อนคิดเลยว่า “ปลาหมอตายเพราะปาก” ไม่ได้เป็นแค่สุภาษิต แต่เป็นเรื่องที่เกิดขึ้นได้จริงในชีวิตประจำวัน เลยอยากเติมเนื้อหาเรื่องการอ่านอย่างมีวิจารณญาณและการฟังอย่างมีวิจารณญาณแบบที่เราใช้เองให้ทำตามได้ง่ายๆ ค่ะ 1) ตั้งสติก่อนเชื่อ: หยุด 10 วินาที เวลาเห็นโพสต์แรงๆ หรือคลิปตัดต่อ อย่าเพิ่งรีบอิน/รีบแชร์ เราจะถามตัวเองก่อนว่า “นี่คือข้อเท็จจริง หรือเป็นความเห็น?” แยกให้ออก เพราะหลายโพสต์ใช้คำชี้นำให้เราโกรธหรือเข้าข้างทันที 2) เช็กแหล่งที่มา 3 ชั้น - มาจากใคร: เพจ/บัญชีนี้มีตัวตนไหม เคยให้ข้อมูลพลาดบ่อยไหม - อ้างอิงอะไร: มีหลักฐาน เอกสาร คลิปเต็ม หรือแค่แคปชั่น - เทียบหลายแหล่ง: อย่างน้อย 2-3 แหล่งที่เชื่อถือได้ ก่อนสรุปว่า “จริง” 3) ฟังอย่างมีวิจารณญาณ: ฟัง “สิ่งที่พูด” และ “สิ่งที่ไม่ได้พูด” เวลาฟังคนเล่าเรื่องดราม่าหรือกล่าวหาใคร เราจะฟังให้ครบประโยค ไม่ตัดสินจากคำคีย์เวิร์ดเดียว แล้วถามเพิ่มว่าเหตุการณ์เกิดเมื่อไหร่ ใครอยู่ในเหตุการณ์ มีหลักฐานอะไรบ้าง เพราะบางทีคือการเล่าข้างเดียว หรือสื่อสารคลาดเคลื่อน 4) ระวังอคติ 4 แบบที่เจอบ่อย - เชื่อเพราะชอบคนพูด (อคติจากความชอบ) - ไม่เชื่อเพราะไม่ชอบอีกฝ่าย (อคติจากความเกลียด) - เชื่อสิ่งที่ตรงกับที่เราเชื่ออยู่แล้ว (confirmation bias) - เห็นคนแชร์เยอะเลยคิดว่าจริง (bandwagon) การรู้ทันอคติช่วยให้เราอ่าน/ฟังแบบกลางขึ้น 5) ก่อนพิมพ์/ก่อนพูด ใช้กติกา “จริง-จำเป็น-สุภาพ” เราลองเช็ก 3 ข้อนี้ก่อนทุกครั้ง: - จริงไหม: มีข้อมูลพอหรือยัง - จำเป็นไหม: ต้องพูดตอนนี้เลยไหม หรือปล่อยผ่านได้ - สุภาพไหม: ถ้าคำนี้ย้อนกลับมาหาเรา เรายังโอเคไหม ถ้าข้อไหนไม่ผ่าน เราจะปรับคำ หรือหยุดไว้ก่อน 6) ไม่พาดพิงชื่อคน/อาชีพ ถ้าไม่มั่นใจข้อมูล หลายครั้งการใช้คำเหมารวม หรือโยงไปถึงบุคคลอื่น ทำให้เรื่องบานปลายและเสี่ยงทำให้คนเดือดร้อนโดยไม่ตั้งใจ ถ้าเลี่ยงได้ให้พูดเป็น “พฤติกรรม” แทน “ตัวบุคคล” สุดท้าย “โปรดใช้วิจารณญาณในการรับชม” ไม่ควรเป็นแค่ประโยคท้ายคลิป แต่เป็นนิสัยที่เราฝึกได้จริง ยิ่งอ่านอย่างมีวิจารณญาณและฟังอย่างมีวิจารณญาณมากเท่าไร โอกาสหลงเชื่อ แชร์ผิด หรือเผลอพูดพาดพิงจนกลายเป็นเรื่องใหญ่ก็ลดลงมากค่ะ